Gelecek yedi yıl içinde Ay üssü projesine toplam 20 milyar dolar harcamayı planlayan NASA, geçtiğimiz ay da programın ilk insansız misyonları için yaklaşık 1 milyar dolarlık bir fon paketi duyurmuştu. Atılan bu son adımlar, kurumun ticari ortaklıklara dayanarak sıkı bir takvim içinde Ay’da kalıcı olma stratejisini net bir şekilde gözler önüne seriyor.

Üç Dev Şirkete Büyük Bütçe Tahsis Edildi

NASA’nın yeni Ay iniş aracı sözleşmelerini kazanan üç şirket; Pensilvanya merkezli Astrobotic ile Teksas merkezli Firefly Aerospace ve Intuitive Machines oldu. Sözleşme kapsamında yapılan bütçe dağılımında Firefly Aerospace firmasına 144,2 milyon dolar, Intuitive Machines firmasına ise 148,3 milyon dolar bütçe tahsis edildi. 2028 misyonları için iki ilave iniş aracı inşa etmek üzere seçilen Astrobotic ise 297,9 milyon dolarlık yeni sözleşmenin sahibi oldu. Böylece NASA’nın son altı yılda Astrobotic firmasına Ay donanımları için sağladığı toplam fon tutarı 600 milyon doları aştı. Söz konusu şirketlerin iniş araçlarını sıfırdan tasarlamadığı, daha önce uzay uçuşu gerçekleştirmiş araçların geliştirilmiş versiyonları üzerinde çalıştığı belirtildi.

Mars Robotu “Promise” Ay Yolculuğuna Hazırlanıyor

Projelerin geleceğine dair teknik detaylar da şekillenmeye başladı. NASA Başkanı Jared Isaacman, kurumun Kaliforniya’daki Jet Propulsion Laboratuvarı’nda bulunan “Promise” adlı Mars keşif robotu test biriminin, Ay’ın güney kutbunda kaynak aramak üzere yeniden yapılandırılarak gönderilebileceğini açıkladı. Isaacman, yeni bir proje geliştirmek yerine bu araca farklı enstrümanlar entegre ederek daha hızlı sonuç almayı düşündüklerini ifade etti.

Gelişmeler kapsamında Jeff Bezos’un sahibi olduğu Blue Origin firmasına ait takvime de değinen Isaacman, şirketin geçen ay gerçekleştirdiği motor testi sırasındaki roket patlaması nedeniyle, bu yıl planlanan insansız Ay misyonunun büyük olasılıkla gelecek yıla sarkacağını bildirdi. Diğer taraftan NASA’nın Ay Üssü Program Müdürü Carlos Garcia-Galan ise Astrobotic firmasına ait iniş aracının bu yıl içinde uçuş gerçekleştirme ihtimalinin halen masada olduğunu aktardı.

Güneş Fırtınalarının Hızlandırdığı Tehlike

Alçak Dünya yörüngesindeki tüm uydular gibi Swift de atmosferik sürtünme nedeniyle zamanla irtifa kaybediyordu. Ancak Güneş’in 11 yıllık doğal döngüsünün en hareketli evresi olan ve 2024 yılında zirveye ulaşan solar maksimum dönemi bu süreci beklenmedik şekilde hızlandırdı. Yoğun güneş fırtınaları ve parlamaları Dünya atmosferini ısıtıp genişleterek alçak yörüngedeki havanın yoğunlaşmasına yol açtı. Bu durum, uydunun adeta karşı rüzgara karşı uçmaya çalışması gibi bir etki yaratarak maruz kaldığı sürtünmeyi ve irtifa kaybını artırdı.

Yörüngede 30 Milyon Dolarlık Robotik Dokunuş

NASA, teleskobun yörüngesini yeniden yükseltmek amacıyla Arizona merkezli Katalyst Space Technologies firması ile 30 milyon dolarlık bir sözleşme imzaladı. Operasyon kapsamında LINK adı verilen 270 kilogram ağırlığındaki robotik uzay aracı, havacılık şirketi Northrop Grumman’ın Stargazer uçağı ve Pegasus XL roketiyle uzaya gönderilecek.

Marshall Adaları’ndan havalanacak olan Stargazer uçağı, yaklaşık 40 bin fit yüksekliğe ulaştığında Pegasus XL roketini serbest bırakacak. Roketin ateşlenmesiyle yörüngeye taşınacak olan LINK, uzayda Swift teleskobuyla kenetlenecek ve uyduyu birkaç ay içinde daha güvenli ve istikrarlı bir yörüngeye taşıyacak.

Uzay Madenciliği ve Bakımında Yeni Bir Dönem

Teleskobun uzayda bakım veya yakıt ikmali yapılmasına uygun bir tasarımla üretilmediğini belirten uzmanlar, bu operasyonun teknik açıdan büyük zorluklar barındırdığına dikkat çekiyor. Ancak misyonun başarıyla tamamlanması halinde, 2004 yılı değerleriyle 300 milyon dolarlık bir teleskop, çok daha düşük bir maliyetle yeniden tam kapasiteyle çalışır hale getirilecek. Bu başarı, gelecekte kullanım ömrü biten diğer uyduların da uzayda onarılması, yeniden konumlandırılması veya dönüştürülmesi konusunda yepyeni bir dönemin kapısını aralayacak.

İngiltere’deki Oxford ve Birmingham üniversiteleri ile Fransa’daki Nice Cote d’Azur Üniversitesinden uzmanlar, bu benzersiz gök cisimlerini belirlemek için gelişmiş uzay teknolojilerini kullandı. NASA’nın Geçiş Halindeki Ötegezegen Araştırma Uydusu (TESS) ve yer tabanlı teleskoplar aracılığıyla tespit edilen bu ötegezegenlerin yoğunlukları üzerinde titiz bir inceleme yürütüldü. Yapılan araştırmalar sonucunda, Volans Takımyıldızı’ndaki bir yıldızın yörüngesinde dönen bu iki dev gök cismine “TOI-791 b” ve “TOI-791 c” isimleri verildi.

Jüpiter’den Katbekat Hafif “Süper Puf” Dünyalar

Keşfedilen ötegezegenlerin devasa boyutlarına rağmen sahip oldukları ultra düşük yoğunluk, araştırmacıları hayrete düşüren en çarpıcı unsur oldu. Elde edilen veriler, güneş sistemimizin en büyük gezegeni olan Jüpiter’in, bu yeni keşfedilen gezegenlerden tam 35 kat daha yoğun olduğunu ortaya koydu. Araştırma ekibinin yazarlarından George Dransfield, bu büyüklükteki gezegenlerin şimdiye kadar bilinen en hafif örnekler olduğunu ilan etti. Dransfield, renklerinin beyaz ya da mavi olabileceğini tahmin ettiği bu gezegenlerin, çok büyük oranda hidrojen ve helyum gazlarından meydana gelmiş olabileceğini ifade etti.

Bilim literatüründe “süper puf” şeklinde nitelendirilen bu pamuk şekeri kıvamındaki gezegenlerin, doğuş hikayelerine dair de güçlü tahminler bulunuyor. Uzmanlar, bu yapıların ilk olarak yoğun gaz barındıran, yeni doğmuş bir yıldızın etrafındaki gaz ve toz diskinin çevresinde şekillendiğini düşünüyor. Zaman içerisinde ise taşıdıkları materyali üzerlerinden dışarıya doğru atarak bugünkü olağanüstü hafif formlarına ulaştıkları tahmin ediliyor.

Sırada James Webb Teleskobu Var

Gök bilimcileri heyecanlandıran bu gizemli devlerin gizemini tamamen çözmek için gözler şimdi modern uzay teknolojisinin zirvesine çevrildi. Volans Takımyıldızı’nda yer alan bu iki ötegezegenin detaylı kimyasal yapısının, yakın zamanda NASA’nın James Webb Uzay Teleskobu (JWST) ile derinlemesine incelenmesi bekleniyor. Evrenin erken dönemlerine ve gezegen evrimlerine ışık tutacak olan bu çarpıcı araştırmanın tüm sonuçları, astronomi dünyasının en prestijli yayınlarından biri olan “Monthly Notices of the Royal Astronomical Society” dergisinde yayımlanarak literatürdeki yerini aldı.

Uzay teleskobu, Dünya’dan yaklaşık 1,6 milyon kilometre uzaklıkta yer alan bir noktadan evreni gözlemleyecek. Bu stratejik konumdan yüz milyonlarca yıldızın ve milyarlarca galaksinin panoramik görüntülerini yakalayacak olan teleskop, kozmosun devasa bir haritasını çıkaracak. NASA, bu gelişmiş gözlemevi sayesinde bilim dünyasının en büyük gizemlerinden olan karanlık madde ve karanlık enerjinin sırlarını çözmeyi, aynı zamanda güneş sisteminin ötesinde binlerce yeni gezegen keşfetmeyi amaçlıyor.

Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu, gökyüzünü kendisinden önceki tüm uzay teleskoplarından çok daha geniş bir açıyla ve yüzlerce kat daha hızlı tarama kabiliyetine sahip olmasıyla öne çıkıyor. NASA’nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi’nde görev yapan kıdemli proje bilim insanı Julie McEnery, Roman’ın sadece bir aylık veri toplama sürecinde, Samanyolu’nun daha önce yeterince incelenmemiş bölgelerine odaklanacağını aktarıyor. Galaksinin derinliklerindeki yıldızları inceleyecek olan teleskop, bu sayede bugün var olandan çok daha büyük bir astronomik katalog oluşturacak.

İsmini 1959 yılında NASA’nın ilk astronomi şefi olan ve “Hubble’ın annesi” olarak anılan Nancy Grace Roman’dan alan teleskop, fırlatılma alanı olan Florida’daki Kennedy Uzay Merkezi’ne gönderilmek üzere bu ayın sonunda yola çıkıyor. 30 Ağustos’ta fırlatılması planlanan ve bir otobüs büyüklüğünde olan gözlemevi, SpaceX’in Falcon Heavy roketiyle uzaydaki görev yerine taşınacak.

Gökyüzünü Hubble’dan 1000 Kat Daha Hızlı Tarayacak

Roman Uzay Teleskobu’nun görev süresi boyunca gerçekleştireceği gözlemlerin kapsamı, uzay araştırmalarında tamamen yeni bir dönemin kapısını aralıyor. Teleskobun ana haritalama çalışmasında üreteceği tek bir görüntüyü 4K televizyon ekranlarında tam olarak göstermek için yarım milyondan fazla televizyona ihtiyaç duyulacağı belirtiliyor. Yaklaşık bir yıldan fazla sürecek ana tarama sürecinde teleskop, Samanyolu’nun “galaktik şişkinlik” olarak bilinen yoğun ve yıldızlarla dolu merkezine odaklanacak.

Gözlemevinin planlanan üç temel taramasından ikincisinde, tüm gökyüzünün yaklaşık yüzde 12’si bir buçuk yıldan kısa bir sürede taranacak. Bu çalışma sonucunda ortaya çıkacak kozmik harita, gökbilimcilerin evrenin ne kadar hızlı genişlediğini ölçmelerine olanak tanıyacak. Elde edilecek veriler, evrenin en gizemli iki olgusu olan karanlık madde ve karanlık enerjinin anlaşılmasını kolaylaştıracak. Üçüncü tarama ise 8 milyar yıl öncesine kadar meydana gelen süpernova patlamalarına odaklanarak evrenin genişleme tarihinin izini sürecek.

1990 yılında fırlatılan Hubble Uzay Teleskobu ile benzer boyutlarda ve silindir şeklinde olan Roman, evreni Hubble’dan 1000 kat daha hızlı tarayacak. Üstelik teleskobun yakaladığı her bir görüntü, Hubble’ın kaydettiği bir gökyüzü kesitinden en az 100 kat daha büyük bir alanı kapsayacak. Kıdemli proje bilim insanı McEnery bu durumu, Roman’ın bir aylık gözleminin Hubble’ın yüz yıllık çalışmasına karşılık geldiğini ifade ederek özetliyor. Örneğin Hubble’ın Andromeda Galaksisi’ne ait ikonik panoramik görüntüsü 400’den fazla gözlemin birleştirilmesiyle oluşturulabilirken, Roman geniş görüş açısı sayesinde aynı manzarayı sadece iki gözlemle yakalayabiliyor.

Webb ve Hubble İle Uzayda Güç Birliği

Hem Hubble hem de Roman teleskopları, ışığı farklı dalga boylarına veya renklere ayıran spektroskopi yöntemini kullanıyor. Gökbilimciler, uzaydaki nesnelerin boyutunu, sıcaklığını ve bileşimini ölçmek amacıyla bu ışık kalıplarını analiz ediyor. Roman Uzay Teleskobu, Güneş ve Dünya’dan gelen kütleçekim kuvvetlerinin birbirini dengelediği ve kararlı bir yörüngede kalmasını sağlayan uzaydaki L2 Lagrange noktasına yerleşecek. Uzayda bu benzersiz özelliklere sahip sadece beş nokta bulunuyor ve Roman, bu kararlı yörüngeyi 2021 yılında fırlatılan James Webb Uzay Teleskobu ile paylaşacak. NASA yetkilileri, Roman’ın faaliyete geçtiğinde Hubble ve Webb ile büyük bir sinerji içinde çalışacağını belirtiyor. Bu ortak çalışma modelinde Roman’ın keşfettiği ilgi çekici nesneler, Hubble ve Webb’in gelişmiş araçlarıyla çok daha detaylı bir şekilde incelenebilecek.

Engellere Rağmen Bütçenin Altında ve Zamanından Önce Tamamlandı

NASA’nın birçok büyük misyonunun aksine, Roman Teleskobu projesi bütçenin altında bir maliyetle ve öngörülen takvimin ilerisinde tamamlanmayı başardı. Proje sürecinde COVID-19 pandemisi ve ABD tarihinin en uzun hükümet kapanmaları gibi büyük küresel ve ulusal kesintiler yaşanmasına rağmen, başlangıçta en geç Mayıs 2027 olarak hedeflenen fırlatma tarihi başarıyla öne çekildi.

Uzaydaki varış noktasına ulaşması yaklaşık üç ay sürecek olan teleskobun hassas enstrümanları, bilimsel gözlemler başlamadan önce kapsamlı testlerden geçirilecek. Her şey planlandığı gibi giderse, Roman’ın uzaydan göndereceği ilk görüntülerin bu yılın sonuna doğru, Noel döneminde yayımlanması bekleniyor.

NASA’nın şu an için üzerinde çalıştığı başka bir büyük uzay teleskobu projesi ise bulunmuyor. Öte gezegenlerde yaşam izleri araması planlanan “Yaşanabilir Dünyalar Gözlemevi” (Habitable Worlds Observatory) görevi bilim dünyasına önerilmiş olsa da bu projenin hayata geçmesi durumunda fırlatılmasının 2040’ları bulacağı öngörülüyor.

Mars’ın atmosferik yapısını derinlemesine incelemek amacıyla 2013 yılında uzay yolculuğuna başlayan MAVEN, geçtiğimiz yılın aralık ayında Mars’ın arkasına geçmesinin ardından sessizliğe büründü. Uzmanlar tarafından incelenen veriler, uzay aracının kendi ekseni etrafında kontrolsüz ve hızlı bir şekilde dönmeye başladığını ortaya koydu. Bu sıra dışı hareket aracın yörüngesini bozarken, pillerinin de tamamen tükenmesine yol açtı. Durumu değerlendirmek üzere NASA tarafından bu yılın başlarında kurulan özel inceleme heyeti, uydunun kurtarılamayacağı ve artık işlevini tamamen yitirdiği sonucuna vardı. MAVEN’ın enkazının, gezegen yüzeyine çarpmadan önce 50 ila 100 yıl daha yörüngede kalmaya devam edeceği öngörülüyor. Yetkililer bu durumun bölgedeki diğer uzay araçları için herhangi bir risk oluşturmayacağını belirtirken, arızanın kesin nedenine yönelik soruşturmanın sürdüğünü aktarıyor.

Görevi boyunca bilim dünyasında çığır açan keşiflere imza atan MAVEN, geçtiğimiz yıl güneş sistemi dışından gelen bir kuyruklu yıldızı gözlemleyerek büyük bir başarıya ulaştı. Bununla birlikte Eylül 2017’de yaşanan şiddetli bir güneş fırtınası sırasında Mars’ta aniden beliren parlak kutup ışıklarını görüntülemeyi başardı. Bu eşsiz aurora görüntüleri, Kızıl Gezegen’in atmosferik evriminin ve geçmişinin anlaşılmasına son derece önemli katkılar sağladı. MAVEN, yörüngedeki gözlem faaliyetlerinin yanı sıra Mars yüzeyinde aktif olarak çalışan Curiosity ve Perseverance keşif araçları için de kritik bir rol üstlendi. Bu araçların topladığı değerli verilerin dünyaya sorunsuz bir şekilde aktarılmasında güçlü bir iletişim desteği köprüsü kurdu.

Colorado Boulder Üniversitesinden MAVEN Başbilimcisi Shannon Curry, uzay aracının bilim dünyasına kazandırdığı eşsiz katkılardan ötürü büyük bir gurur duyduklarını dile getirdi. MAVEN’ın sessizliğe gömülmesinin ardından, Mars yüzeyindeki araştırmaların aksamaması için gerekli önlemler de hızla alındı. NASA yetkilileri, Mars yörüngesinde aktif görevine devam eden ABD ve Avrupa’ya ait diğer dört uydunun iletişim desteğini eksiksiz devralacağını açıkladı. Bu sayede yüzeydeki keşif araçlarının çalışmalarında hiçbir veri kaybı veya kesinti yaşanmayacağı vurgulandı.

Salda Gölü Neden Önemli?

Salda Gölü’nün yaşı milyonlarca yıl öncesine dayanıyor. Gölün en dikkat çekici özelliklerinden biri, bünyesinde barındırdığı *“mikrobiyalitler”dir. Bunlar, göl suyundaki magnezyum açısından zengin minerallerin birikmesiyle oluşan, hem biyolojik hem de jeokimyasal süreçlerin ürünü olan yapılar. Mikrobiyalitler, Dünya’da çok nadir görülen **hydromagnesite minerallerinden oluşuyor. NASA bilim insanları, Salda Gölü’nün bu yapılar sayesinde Mars’taki Jezero Krateri ile benzerlik gösterdiğini ve Mars’ta yaşam izlerini araştırmak için Salda’yı bir model olarak incelediklerini açıkladı.

Göl Çevresine Asfalt Atılması

Salda Gölü, 2019 yılında Cumhurbaşkanlığı kararı ile “Özel Çevre Koruma Bölgesi” ilan edildi. Ancak son günlerde, göl çevresine asfalt yol yapıldığına dair görüntüler sosyal medyada ve haberlerde geniş yer buldu. Resmi açıklamalarda asfaltın sadece mevcut yolların bakım-onarımı amacıyla yapıldığı belirtilse de, uzmanlar bu durumun göl ekosistemini olumsuz etkileyeceği konusunda uyarıyor.

Ekosistem uzmanlarına göre, asfalt yüzeyler yağmur sularının doğal filtrasyonunu engelleyerek kirleticilerin doğrudan göle ulaşmasına sebep olabilir. Ayrıca artan araç trafiği ve insan yoğunluğu, kıyı ekosisteminin hassas dengesini bozma riski taşıyor.

Çevre örgütleri, akademisyenler ve yerel halk, Salda’nın korunması için daha sıkı önlemler alınmasını talep ediyor. Sosyal medyada “Salda’ya Dokunma” etiketiyle binlerce paylaşım yapıldı. Türkiye Barolar Birliği Çevre ve Kent Hukuku Komisyonu da hukuki sürecin başlatılması gerektiğini açıkladı.

Salda Gölü yalnızca bugünün insanına değil, gelecek nesillere de ait. Bu yüzden, kısa vadeli turizm gelirleri uğruna uzun vadeli doğal mirasın feda edilmemesi gerekiyor. Eğer gerekli önlemler alınmazsa, bu beyaz cennet geri dönüşü olmayan bir yola girebilir.