Fakat uygulama beklenen sonucu vermedi. Ulus-devletler, çoğu zaman farklı kimlikleri bastırarak, tekçi bir anlayışa dayandılar. Bu baskıcı yön, darbeleri, çatışmaları ve meşruiyet krizlerini beraberinde getirdi. Suriye ve Irak bu anlayışın somutlandığı devletler olmuştur. Neticede Batı’nın da müdahalesiyle bu devletler bugünkü durumuna gelmişlerdir.

20. yüzyılın sonlarına doğru Batı’da farklı bir yaklaşım gündeme geldi: Etnik ve dini çeşitliliğe sahip bölgelerde federatif veya konfederal parçalı yapılar. Bu model, özellikle liberal İslamcı çevrelerde “özgürlük” söylemiyle cazip bulundu.

Ancak sahadaki örnekler, bu iddiaları boşa çıkardı. Lübnan, etnik ve dini temsiliyete dayalı devlet kurgusuyla çoğulculuğun örneği olarak sunulmuştu. Ne var ki bu model, toplumsal barışı sağlamadı; tam tersine mezhepler arası rekabeti, dış müdahaleleri ve sürekli bir istikrarsızlığı doğurdu. Bugün Lübnan, parçalı devlet yapısının çatışmayı artırdığının en açık kanıtıdır.

Türkiye, Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren ulus-devlet çerçevesiyle varlığını sürdürdü. Ancak günümüzde yaşanan tartışmalar salt bir hükümet değişikliğini değil, devletin temel kurgusunun iktidar tarafında yeniden yazılmasını ifade ediyor.

Kayyum uygulamaları, yargı süreçlerindeki siyasallaşma ve muhalefete yönelik baskılar, merkezi devlet yapısını dönüştürmenin araçlarına dönüşüyor. “Yeni anayasa” tartışmaları ise bireysel hakları genişletmekten çok, parçalı modellere geçişin zeminini oluşturmayı amaçlıyor.

Ulus-devletin sorunlarını görmezden gelmek mümkün değildir. Tekçi ve dışlayıcı uygulamalar demokratikleşme ihtiyacını açıkça ortaya koyuyor. Ancak çözüm, ulus-devleti parçalamak değil; onu daha güçlü, daha kapsayıcı ve daha demokratik hale getirmektir.

Cumhuriyetçi aydınlar ve siyasetçiler için görev açıktır: Ulus-devleti terk etmeyi değil, onu demokratikleştirerek korumayı savunmak.

Türkiye’nin önünde iki seçenek vardır. Birincisi, Lübnan örneğinde görüldüğü gibi, parçalı ve mezhep/etnik temelli modellere yönelmek; bu yolun sonu istikrarsızlık ve çatışmadır. İkincisi, ulus-devleti demokratikleştirerek korumak; bu ise hukukun üstünlüğü, güçler ayrılığı, hesap verebilirlik ve güçlü bir sivil toplumla mümkündür.

Cumhuriyet’in yeniden kaybedilmesi halinde onu geri kazanmak çok daha zor olacaktır. Bu nedenle bugünün sorumluluğu, ulus-devleti demokratikleştirmek ve korumaktır. Çözüm, parçalamakta değil; koruyarak dönüştürmektedir.

Güven, bir toplumun en temel mayasıdır. Güven olmazsa insanlar devlete, birbirine ve kurumlara karşı mesafeli ve kaygılı hâle gelir. Hobbes’un meşhur doğa durumu tasvirinde olduğu gibi, herkesin herkesle savaştığı bir ortama doğru evrilme riski doğar. Türkiye’de son yıllarda gözlemlediğimiz toplumsal kutuplaşma, medya diliyle kışkırtılan ötekileştirme ve sosyal medyada yayılan düşmanlık dili, bu güven aşınmasının ne derece tehlikeli bir hâl aldığını gösteriyor.

Oysa bir toplumun kendini “biz” olarak hissedebilmesi için bireylerin sadece kendi çıkarlarını değil, birlikte yaşadığı insanların da iyiliğini gözetmesi gerekir. Fakat son yıllarda kimlik temelli siyaset, bu ortak “biz” duygusunun altını oyuyor. Etnik, dini ya da ideolojik aidiyetler anayasal yurttaşlık kimliğinin önüne geçtiğinde, toplum ortak hedefler etrafında kenetlenemez hâle gelir. Oysa Cumhuriyetimizin kuruluş felsefesi, farklılıkları bastırmak değil, yurttaşlık temelinde eşitlemekti.

Adalet ise bu üçlünün belki de en kırılgan ama en belirleyici olanıdır. İnsanlar yalnızca mahkeme kararlarına değil, günlük hayatta da eşit ve adil muamele gördüklerine inanmak isterler. John Rawls’un işaret ettiği gibi, adaletin sağlanmadığı yerde toplumsal sözleşme çöker. Türkiye’de hukuk sistemine olan güvenin zedelenmesi, özellikle yargının tarafsızlığına ilişkin tartışmalar, vatandaşın devletle olan bağını gevşetmektedir. Bu da hem siyasi hem toplumsal kutuplaşmayı besleyen bir unsur hâline gelmektedir.

İşte burada devletin rolü belirleyici hâle gelir. Bizim siyaset geleneğimizde devletin halkına hizmet etmesi bir lütuf değil, görevdir. Osmanlı’da bu anlayış “reaya”ya zulmetmeme ilkesiyle kurumsallaşmıştı. Cumhuriyet bunu hukuk devrimiyle çağdaş zemine taşıdı. Türk-İslam siyaset kültüründe “hadim devlet” anlayışı, yönetenin toplumun hizmetkârı olduğunu ifade eder. Bugün ise bu anlayışın yerini zaman zaman “buyuran devlet” tarzı bir yönetsel refleksin aldığı görülüyor. Bu durum, devlet ile toplum arasındaki psikolojik ve siyasal mesafeyi artırıyor.

Türkiye’nin önündeki temel mesele, güven, dayanışma ve adalet gibi müşterek değerleri yeniden canlandırmaktır. Bu da ancak kurumların tarafsızlığıyla, hukukun üstünlüğüyle ve kapsayıcı bir yurttaşlık anlayışıyla mümkündür. Devletin yeniden hadim vasfına dönmesi, siyasetin kimlikler üzerinden değil ortak gelecek fikri üzerinden yapılması ve adaletin herkes için eşit biçimde işlemesi, toplumsal barışın temelidir.

Toplumlar, bu değerler üzerine kurulur. Güvenin yerine korku, dayanışmanın yerine ayrışma, adaletin yerine keyfilik geçtiğinde, artık bir toplumdan değil, yalnızca yan yana yaşamak zorunda kalan gruplardan söz edilebilir. Türkiye’nin güçlü yarınlara ulaşması, bu üç değeri yeniden içselleştirmesine bağlıdır. Çünkü bir ülkenin harcı, rakamlardan değil; insani ve ahlaki değerlerden oluşur.

Türkiye, son yıllarda ardı ardına yaşanan büyük depremler ve orman yangınlarıyla afet gerçeğini çok ağır şekilde deneyimliyor. Her afetten sonra kamuoyunda aynı sorular gündeme geliyor: “Neden yeterince hızlı müdahale edilemedi?”

Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP). 2014’te yürürlüğe girdi ve 2022’de güncellendi. Bu plan, afet anında kim ne yapacak, hangi kurum ne zaman devreye girecek gibi temel konuları önceden belirlemek için hazırlanmıştır. Planın koordinasyonundan sorumlu kurum ise 2009’da kurulan içişleri Bakanlığına bağlı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) olarak belirlenmiştir.

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı 5902 sayılı kanuna göre Türkiye Afet Müdahale Planını (TAMP) hazırlıyor. Bu planın hedefi afette kimin ne yapacağını önceden tespit ve tayin etmektir. 28 ayrı hizmet grubu tanımlanmıştır. Tüm kamu kurumları, valilikler, Kızılay, bakanlıklar, belediyeler ve özel sektör, bu plana göre hareket etmek zorundadır. AFAD, AYDES adlı bir karar destek sistemiyle de sahadaki talep ve kaynak yönetimini gerçekleştirmektedir. Lojistik depolar önceden kurulmuş, araçlar dakikalar içinde sevk edilebiliyor.

Peki her şey bu kadar hazırsa, neden hâlâ ciddi koordinasyon sorunları yaşıyoruz?

Bu sorunun cevabını planda olmayanı görerek verilebiliriz.

Türkiye’nin En Hazır Kurumu TSK maalesef planda yok.

Türkiye’nin coğrafyası, iklimi, yapı stoku ve nüfus dağılımı düşünüldüğünde, afetlerin büyüklüğü ve yıkıcılığı sürpriz değildir. Ancak asıl mesele, bu afetlerle nasıl mücadele ettiğimiz. Türkiye, dünyanın sayılı ordularından birine sahiptir. Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK), sadece askeri gücüyle değil, lojistik kapasitesi, organizasyon disiplini, sahra koşullarında yaşam desteği sunabilme kabiliyetiyle de dünyada örnek gösterilen bir kurumdur.

Şöyle düşünelim:
– TSK’nin nakliye helikopter filosu, ABD’den sonra en büyük ikinci filo olarak biliniyor.
– Seyyar mutfak, seyyar hastane, sahra çadırı, sahra tuvaleti gibi unsurların taşınması ve kurulumu konusunda en deneyimli kurum yine TSK.
– Yüksek disiplin, hızlı sevk, komuta zinciri ve kriz anında karar alabilme gücü açısından eşsiz.

Ancak Türkiye Afet Müdahale Planı’nda TSK’ye ana aktör olarak yer verilmiyor. Evet, destek talep edilebilir, ama bu talep “olursa” ya da “yetişirse” gibi bir mantığa dayanıyor ve bu durum müdahale süresinin kısalığından doğrudan etkiliyor.

Tarihe geçmiş meşhur bir Napolyon hikâyesini hatırlatmak istiyorum. Askerler savaşta geri çekiliyor,komutan sorar: “Neden çekiliyorsunuz?” Asker, “On sebep sayabilirim, birincisi cephanemiz yok,” der. Komutan, “Gerisini saymana gerek yok,” cevabını verir. Birinci eksiklik belirleyicidir.

Afet planının da birinci eksikliği budur: En organize, en hızlı ve en etkili kurumun, yani TSK’nin, plana merkezi bir unsur olarak dâhil edilmemiş olması.

Dünya Ne Yapıyor?

Bugün gelişmiş ülkelerde askerî yapılar afet planlarının vazgeçilmez parçalarıdır.
– ABD’de FEMA koordinasyonunda Ulusal Muhafızlar, afet bölgesine dakikalar içinde sevk edilir.
– Japonya, Öz Savunma Kuvvetlerini ilk müdahale gücü olarak kullanır.
– Almanya, afet durumlarında orduyu devreye sokmakta tereddüt etmez.

Türkiye ise TSK gibi bir kapasiteye sahipken, bunu afet planlarının kenarında tutmaktadır. Bu tercih teknik değil, politiktir.

Ezcümle, afet planları sadece bürokratik belgeler değil, can kurtaran organizasyonlardır. Her dakikanın, her kararın hayat ve ölüm farkı yarattığı bu düzende, en güçlü kamu kapasitesini dışarıda bırakmak telafi edilemez bir kayıptır.

AFAD ve TAMP doğru kurgulanmış ama eksik bırakılmış bir sistemdir. Bu eksiğin giderilmesi ve Türk Silahlı Kuvvetleri planın ana aktörü olması gerekiyor.

Bu eksik tamamlanmadıkça, afet planlarımız ne kadar detaylı olursa olsun, sahadaki çaresizliğimiz değişmeyecektir.

Türkiye, sahip olduğu askeri gücü sadece savaşlar için değil, milletin hayatını korumak için de seferber edebilmelidir. Yazımızı herkesin bildiği bir cümleyle son verelim: Asker savaşta düşmanla, barışta ise afetle savaşır.